كتاب: زندگانى حضرت محمد(ص) ص 222
نويسنده: رسولى محلاتى
از مجموع تواريخ چنين برمىآيد كه پس از فوت ابو طالب و از دست دادن آن حامى و پناه بزرگ، رسول خدا(ص)در صدد برآمد تا در مقابل مشركين حامى و پناه تازهاى پيدا كند و در سايه حمايت او به دعوت آسمانى خويش ادامه دهد، از اين رو در موسم حج و ايام زيارتى ديگر به نزد قبايلى كه به مكه مىآمدند مىرفت و ضمن دعوت آنها به اسلام از آنها مىخواست او را در پناه حمايتخود گيرند تا بهتر بتواند تبليغ رسالت كند و از آن جمله به ايشان مىفرمود: من شما را مجبور به چيزى نمىكنم، هر كه خواهد از روى ميل و رغبت دعوتم را بپذيرد و گرنه من كسى را مجبور نمىكنم، من از شما مىخواهم مرا از نقشهاى كه دشمنان براى قتل من كشيدهاند محافظت كنيد تا تبليغ رسالت پروردگار خود را بنمايم و سرانجام هر چهخدا مىخواهد نسبتبه من و پيروانم انجام دهد.
ابو لهب نيز كه همه جا مراقب بود تا پيغمبر خدا با قبايل عرب تماس نگيرد و از پيشرفت اسلام جلوگيرى مىكرد به دنبال آن حضرت مىآمد و مىگفت: اين برادرزاده من دروغگوستسخنش را نپذيريد، و برخى هم مانند قبيله بنى حنيفه آن حضرت را بتندى از خود راندند.
رسول خدا(ص)در اين ميان به فكر قبيله ثقيف افتاد و در صدد برآمد تا از آنها كه در طائف سكونت داشتند استمداد كند و به همين منظور با يكى دو نفر از نزديكان خود چون على(ع)و زيد بن حارثه و يا چنانكه برخى گفتهاند: تنها به سوى طائف حركت كرد (1) و در آنجا به نزد سه نفر كه بزرگ ثقيف و هر سه برادر و فرزندان عمرو بن عمير بودند رفت، نام يكى عبد ياليل، آن ديگرى مسعود و سومى حبيب بود.
پيغمبر خدا هدف خود را از رفتن به طائف شرح داد و اذيت و آزارى را كه از قوم خود ديده بود به آنها گفت و از آنها خواست تا او را در برابر دشمنان و پيشرفت هدفش يارى كنند، اما آنها تقاضايش را نپذيرفته و هر كدام سخنى گفتند يكى از آنها گفت: من پرده كعبه را دريده باشم اگر خدا تو را به پيغمبرى فرستاده باشد!
ديگرى گفت: خدا نمىتوانست كسى ديگرى را جز تو به پيامبرى بفرستد!سومى - كه قدرى مؤدبتر بود گفت: به خدا من هرگز با تو گفتگو نمىكنم زيرا اگر تو چنانكه مىگويى فرستاده از جانب خدا هستى و در اين ادعا كه مىكنى راست مىگويى پس بزرگتر از آنى كه من با تو گفتگو كنم و اگر دروغ مىگويى و بر خدا دروغ مىبندى پس شايستگى آن را ندارى كه با تو گفتگويى كنم.
رسول خدا(ص)مايوسانه از نزد آنها برخاست - و به نقل ابن هشام - هنگام بيرون رفتن از آنها درخواست كرد كه گفتگوى آن مجلس را پنهان دارند و مردم طائف را از سخنانى كه ميان ايشان رد و بدل شده بود آگاه نسازند، و اين بدان جهتبود كه نمىخواستسخنان عبد ياليل و برادرانش گوشزد مردم طائف و موجب گستاخى آناننسبتبدان حضرت گردد و شايد هم نمىخواست گفتار آنها به گوش بزرگان قريش در مكه برسد و موجب شماتت آنها شود.
اما آنها درخواست پيغمبر خدا را ناديده گرفته و ماجرا را به گوش مردم رساندند و بالاتر آنكه اوباش شهر را وادار به دشنام و استهزاى آن حضرت كردند و همين سبب شد تا چون رسول خدا(ص)خواست از ميان شهر عبور كند از دو طرف او را احاطه كرده و زبان به دشنام و استهزا بگشايند و بلكه پس از چند روز توقف روزى بر آن حضرت حمله كرده سنگ بر پاهاى مباركش زدند و بدين وضع ناهنجار آن بزرگوار را از شهر بيرون كردند.
رسول خدا(ص)به هر ترتيبى بود از دست آن فرومايگان خود را نجات داده از شهر بيرون آمد و در سايه ديوارى از باغهاى خارج شهر آرميد تا قدرى از خستگى رهايى يابد و خون پاهاى خود را پاك كند، و در آن حال رو به درگاه محبوب واقعى و پناهگاه هميشگى خود يعنى خداى بزرگ كرده و شكوه حال بدو برد و با ذكر او دل خويش را آرامش بخشيد و از آن جمله گفت:
«اللهم اليك اشكو ضعف قوتى، و قلة حيلتى و هوانى على الناس يا ارحم الراحمين، انت رب المستضعفين و انت ربى، الى من تكلنى، الى بعيد يتهجمنى، ام الى عدو ملكته امرى، ان لم يكن بك على غضب فلا ابالى و لكن عافيتك هى اوسع لى، اعوذ بنور وجهك الذى اشرقت له الظلمات و صلح عليه امر الدنيا و الآخرة من ان تنزل بى غضبك او يحل على سخطك، لك العتبى حتى ترضى و لا حول و لا قوة الا بك».
[پروردگارا من شكوه ناتوانى و بى پناهى خود و استهزاى مردم را نسبتبه خويش به درگاه تو مىآورم اى مهربانترين مهربانها!تو خداى ناتوانان و پروردگار منى، مرا در اين حال به دست كه مىسپارى؟به دستبيگانگانى كه با ترشرويى مرا برانند يا دشمنى كه سرنوشت مرا بدو سپردهاى!
خداوندا!اگر تو بر من خشمناك نباشى باكى ندارم ولى عافيت تو بر من فراختر و گواراتر است.
من به نور ذاتت كه همه تاريكيها را روشن كرده و كار دنيا و آخرت را اصلاح مىكند پناه مىبرم از اينكه خشم تو بر من فرود آيد يا سخط و غضبتبر من فرو ريزد، ملامت(يا بازخواست)حق توست تا آن گاه كه خوشنود شوى و نيرو و قدرتىجز به دست تو نيست. ]باغ مزبور تاكستانى بود متعلق به عتبه و شيبه دو تن از بزرگان مكه كه خود در آنجا بودند و چون از ماجرا مطلع شدند به حال آن بزرگوار ترحم كرده و به غلامى كه در باغ داشتند و نامش«عداس»و به كيش مسيحيتبود دستور دادند خوشه انگورى بچيند و براى آن حضرت ببرد.
عداس طبق دستور آن دو، خوشه انگورى چيده و در ظرفى نهاد و براى رسول خدا(ص)آورد، عداس ديد چون رسول خدا(ص)خواست دستبه طرف انگور دراز كند و خواست دانهاى از آن بكند«بسم الله»گفت و نام خدا را بر زبان جارى كرد، عداس با تعجب گفت: اين جمله كه تو گفتى در ميان مردم اين سرزمين معمول نيست، رسول خدا پرسيد:
- تو اهل كدام شهر هستى و آيين تو چيست؟
عداس - من مسيحى مذهب و اهل نينوى هستم!
رسول خدا(ص)از شهر همان مرد شايسته - يعنى - يونس بن متى؟
عداس - يونس بن متى را از كجا مىشناسى؟
فرمود - او برادر من و پيغمبر خدا بود و من نيز پيغمبر و فرستاده خدايم.
عداس كه اين سخن را شنيد پيش آمده سر آن حضرت را بوسيد و سپس روى پاهاى خون آلود وى افتاد.
عتبه و شيبه كه ناظر اين جريان بودند به يكديگر گفتند: اين مرد غلام ما را از راه به در برد.
و چون عداس به نزد آن دو برگشت از او پرسيدند: چرا سر و دست و پاى اين مرد را بوسيدى؟
گفت: كارى براى من بهتر از اين كار نبود، زيرا اين مرد از چيزهايى خبر داد كه جز پيغمبران كسى از آن چيزها خبر ندارد، عتبه و شيبه بدو گفتند:
ولى مواظب باش اين مرد تو را از دين و آيينى كه دارى بيرون نبرد كه آيين تو بهتراز دين اوست.
و مدت توقف آن حضرت را در طائف برخى ده روز و برخى يك ماه ذكر كردهاند. (2)
بازگشت رسول خدا(ص)به مكه
طبرسى(ره)از على بن ابراهيم نقل كرده هنگامى كه رسول خدا(ص)از طائف بازگشت و به نزديكى مكه رسيد چون به حال عمره بود و مىخواست طواف و سعى انجام دهد در صدد برآمد تا در پناه يكى از بزرگان مكه درآيد و با خيالى آسوده از دشمنان اعمال عمره را انجام دهد، از اين رو مردى از قريش را كه در خفا مسلمان شده بود ديدار كرده فرمود: به نزد اخنس بن شريق برو بدو بگو: محمد از تو مىخواهد او را در پناه خود درآورى تا اعمال عمره خود را انجام دهد!
مرد قرشى به نزد اخنس آمد و پيغام را رسانيد و او در جواب گفت: من از قريش نيستم بلكه جزء همپيمانان آنها هستم و ترس آن را دارم كه اگر اين كار را بكنم آنها مراعات پناه مرا نكنند و عملى از آنها سر زند كه براى هميشه موجب ننگ و عار من گردد.
مرد قرشى بازگشت و سخن او را به حضرت گفت، پيغمبر به او فرمود: نزد سهيل بن عمرو برو و همين سخن را به او بگو، و چون مرد قرشى پيغام را رسانيد سهيل نپذيرفت و براى بار سوم رسول خدا(ص)او را به نزد مطعم بن عدى فرستاد و مطعم حاضر شد كه آن حضرت را در پناه خود گيرد تا طواف و سعى و عمره را انجام دهد، و بدين ترتيب رسول خدا(ص)وارد مكه شد و براى طواف به مسجد الحرام آمد.
ابو جهل كه آن حضرت را ديد فرياد زد: اى گروه قريش اين محمد است كه اكنون تنهاست و پشتيبانش نيز از دنيا رفته اكنون شما دانيد با او!
طعيمه بن عدى پيش رفته گفت: حرف نزن كه مطعم بن عدى او را پناه داده!
ابو جهل بيتابانه نزد مطعم آمد و گفت: از دين بيرون رفتهاى يا فقط پناهندگى او راپذيرفتهاى؟مطعم گفت: از دين خارج نشدهام ولى او را پناه دادهام، ابو جهل گفت: ما هم به پناه تو احترام مىگذاريم، و از آن سو رسول خدا(ص)چون طواف و سعى را انجام داد نزد مطعم آمده و ضمن اظهار تشكر فرمود: پناه خود را پس بگير!مطعم گفت: چه مىشود اگر از اين پس نيز در پناه من باشى؟فرمود: دوست ندارم بيش از يك روز در پناه مشركى به سر برم، مطعم نيز جريان را به قريش اطلاع داده و اعلان كرد: محمد از پناه من خارج شد (3) .
پىنوشتها:
1. در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 14، (چاپ جديد)، نقل كرده كه فقط على(ع)همراه آن حضرت بود و در همان كتاب، ج 4، ص 27 از مدائنى روايت كرده كه على(ع)و زيد هر دو با آن حضرت بودند و در سيره ابن هشام آمده كه تنها به طائف سفر كرد.
2. سيرة المصطفى، ص 221، الصحيح من السيرة، ج 2، ص 164.
3. برخى از سيره نويسان در صحت اين داستان ترديد كرده آن را بعيد دانستهاند و گفتهاند: چگونه ممكن است رسول خدا در پناه مشركى در آيد، اگر چه براى انجام يك عمل واجب مانند عمره باشد؟اما ما در نظاير اين حديث پيش از اين گفتهايم كه استبعاد نمىتواند مدرك اين گونه مسائل تاريخى قرار گيرد، مگر آنكه سند حديث مخدوش باشد و دليلى بر اثبات آن از نظر سند نداشته باشيم و العلم عند الله.
نويسنده: رسولى محلاتى
از مجموع تواريخ چنين برمىآيد كه پس از فوت ابو طالب و از دست دادن آن حامى و پناه بزرگ، رسول خدا(ص)در صدد برآمد تا در مقابل مشركين حامى و پناه تازهاى پيدا كند و در سايه حمايت او به دعوت آسمانى خويش ادامه دهد، از اين رو در موسم حج و ايام زيارتى ديگر به نزد قبايلى كه به مكه مىآمدند مىرفت و ضمن دعوت آنها به اسلام از آنها مىخواست او را در پناه حمايتخود گيرند تا بهتر بتواند تبليغ رسالت كند و از آن جمله به ايشان مىفرمود: من شما را مجبور به چيزى نمىكنم، هر كه خواهد از روى ميل و رغبت دعوتم را بپذيرد و گرنه من كسى را مجبور نمىكنم، من از شما مىخواهم مرا از نقشهاى كه دشمنان براى قتل من كشيدهاند محافظت كنيد تا تبليغ رسالت پروردگار خود را بنمايم و سرانجام هر چهخدا مىخواهد نسبتبه من و پيروانم انجام دهد.
ابو لهب نيز كه همه جا مراقب بود تا پيغمبر خدا با قبايل عرب تماس نگيرد و از پيشرفت اسلام جلوگيرى مىكرد به دنبال آن حضرت مىآمد و مىگفت: اين برادرزاده من دروغگوستسخنش را نپذيريد، و برخى هم مانند قبيله بنى حنيفه آن حضرت را بتندى از خود راندند.
رسول خدا(ص)در اين ميان به فكر قبيله ثقيف افتاد و در صدد برآمد تا از آنها كه در طائف سكونت داشتند استمداد كند و به همين منظور با يكى دو نفر از نزديكان خود چون على(ع)و زيد بن حارثه و يا چنانكه برخى گفتهاند: تنها به سوى طائف حركت كرد (1) و در آنجا به نزد سه نفر كه بزرگ ثقيف و هر سه برادر و فرزندان عمرو بن عمير بودند رفت، نام يكى عبد ياليل، آن ديگرى مسعود و سومى حبيب بود.
پيغمبر خدا هدف خود را از رفتن به طائف شرح داد و اذيت و آزارى را كه از قوم خود ديده بود به آنها گفت و از آنها خواست تا او را در برابر دشمنان و پيشرفت هدفش يارى كنند، اما آنها تقاضايش را نپذيرفته و هر كدام سخنى گفتند يكى از آنها گفت: من پرده كعبه را دريده باشم اگر خدا تو را به پيغمبرى فرستاده باشد!
ديگرى گفت: خدا نمىتوانست كسى ديگرى را جز تو به پيامبرى بفرستد!سومى - كه قدرى مؤدبتر بود گفت: به خدا من هرگز با تو گفتگو نمىكنم زيرا اگر تو چنانكه مىگويى فرستاده از جانب خدا هستى و در اين ادعا كه مىكنى راست مىگويى پس بزرگتر از آنى كه من با تو گفتگو كنم و اگر دروغ مىگويى و بر خدا دروغ مىبندى پس شايستگى آن را ندارى كه با تو گفتگويى كنم.
رسول خدا(ص)مايوسانه از نزد آنها برخاست - و به نقل ابن هشام - هنگام بيرون رفتن از آنها درخواست كرد كه گفتگوى آن مجلس را پنهان دارند و مردم طائف را از سخنانى كه ميان ايشان رد و بدل شده بود آگاه نسازند، و اين بدان جهتبود كه نمىخواستسخنان عبد ياليل و برادرانش گوشزد مردم طائف و موجب گستاخى آناننسبتبدان حضرت گردد و شايد هم نمىخواست گفتار آنها به گوش بزرگان قريش در مكه برسد و موجب شماتت آنها شود.
اما آنها درخواست پيغمبر خدا را ناديده گرفته و ماجرا را به گوش مردم رساندند و بالاتر آنكه اوباش شهر را وادار به دشنام و استهزاى آن حضرت كردند و همين سبب شد تا چون رسول خدا(ص)خواست از ميان شهر عبور كند از دو طرف او را احاطه كرده و زبان به دشنام و استهزا بگشايند و بلكه پس از چند روز توقف روزى بر آن حضرت حمله كرده سنگ بر پاهاى مباركش زدند و بدين وضع ناهنجار آن بزرگوار را از شهر بيرون كردند.
رسول خدا(ص)به هر ترتيبى بود از دست آن فرومايگان خود را نجات داده از شهر بيرون آمد و در سايه ديوارى از باغهاى خارج شهر آرميد تا قدرى از خستگى رهايى يابد و خون پاهاى خود را پاك كند، و در آن حال رو به درگاه محبوب واقعى و پناهگاه هميشگى خود يعنى خداى بزرگ كرده و شكوه حال بدو برد و با ذكر او دل خويش را آرامش بخشيد و از آن جمله گفت:
«اللهم اليك اشكو ضعف قوتى، و قلة حيلتى و هوانى على الناس يا ارحم الراحمين، انت رب المستضعفين و انت ربى، الى من تكلنى، الى بعيد يتهجمنى، ام الى عدو ملكته امرى، ان لم يكن بك على غضب فلا ابالى و لكن عافيتك هى اوسع لى، اعوذ بنور وجهك الذى اشرقت له الظلمات و صلح عليه امر الدنيا و الآخرة من ان تنزل بى غضبك او يحل على سخطك، لك العتبى حتى ترضى و لا حول و لا قوة الا بك».
[پروردگارا من شكوه ناتوانى و بى پناهى خود و استهزاى مردم را نسبتبه خويش به درگاه تو مىآورم اى مهربانترين مهربانها!تو خداى ناتوانان و پروردگار منى، مرا در اين حال به دست كه مىسپارى؟به دستبيگانگانى كه با ترشرويى مرا برانند يا دشمنى كه سرنوشت مرا بدو سپردهاى!
خداوندا!اگر تو بر من خشمناك نباشى باكى ندارم ولى عافيت تو بر من فراختر و گواراتر است.
من به نور ذاتت كه همه تاريكيها را روشن كرده و كار دنيا و آخرت را اصلاح مىكند پناه مىبرم از اينكه خشم تو بر من فرود آيد يا سخط و غضبتبر من فرو ريزد، ملامت(يا بازخواست)حق توست تا آن گاه كه خوشنود شوى و نيرو و قدرتىجز به دست تو نيست. ]باغ مزبور تاكستانى بود متعلق به عتبه و شيبه دو تن از بزرگان مكه كه خود در آنجا بودند و چون از ماجرا مطلع شدند به حال آن بزرگوار ترحم كرده و به غلامى كه در باغ داشتند و نامش«عداس»و به كيش مسيحيتبود دستور دادند خوشه انگورى بچيند و براى آن حضرت ببرد.
عداس طبق دستور آن دو، خوشه انگورى چيده و در ظرفى نهاد و براى رسول خدا(ص)آورد، عداس ديد چون رسول خدا(ص)خواست دستبه طرف انگور دراز كند و خواست دانهاى از آن بكند«بسم الله»گفت و نام خدا را بر زبان جارى كرد، عداس با تعجب گفت: اين جمله كه تو گفتى در ميان مردم اين سرزمين معمول نيست، رسول خدا پرسيد:
- تو اهل كدام شهر هستى و آيين تو چيست؟
عداس - من مسيحى مذهب و اهل نينوى هستم!
رسول خدا(ص)از شهر همان مرد شايسته - يعنى - يونس بن متى؟
عداس - يونس بن متى را از كجا مىشناسى؟
فرمود - او برادر من و پيغمبر خدا بود و من نيز پيغمبر و فرستاده خدايم.
عداس كه اين سخن را شنيد پيش آمده سر آن حضرت را بوسيد و سپس روى پاهاى خون آلود وى افتاد.
عتبه و شيبه كه ناظر اين جريان بودند به يكديگر گفتند: اين مرد غلام ما را از راه به در برد.
و چون عداس به نزد آن دو برگشت از او پرسيدند: چرا سر و دست و پاى اين مرد را بوسيدى؟
گفت: كارى براى من بهتر از اين كار نبود، زيرا اين مرد از چيزهايى خبر داد كه جز پيغمبران كسى از آن چيزها خبر ندارد، عتبه و شيبه بدو گفتند:
ولى مواظب باش اين مرد تو را از دين و آيينى كه دارى بيرون نبرد كه آيين تو بهتراز دين اوست.
و مدت توقف آن حضرت را در طائف برخى ده روز و برخى يك ماه ذكر كردهاند. (2)
بازگشت رسول خدا(ص)به مكه
طبرسى(ره)از على بن ابراهيم نقل كرده هنگامى كه رسول خدا(ص)از طائف بازگشت و به نزديكى مكه رسيد چون به حال عمره بود و مىخواست طواف و سعى انجام دهد در صدد برآمد تا در پناه يكى از بزرگان مكه درآيد و با خيالى آسوده از دشمنان اعمال عمره را انجام دهد، از اين رو مردى از قريش را كه در خفا مسلمان شده بود ديدار كرده فرمود: به نزد اخنس بن شريق برو بدو بگو: محمد از تو مىخواهد او را در پناه خود درآورى تا اعمال عمره خود را انجام دهد!
مرد قرشى به نزد اخنس آمد و پيغام را رسانيد و او در جواب گفت: من از قريش نيستم بلكه جزء همپيمانان آنها هستم و ترس آن را دارم كه اگر اين كار را بكنم آنها مراعات پناه مرا نكنند و عملى از آنها سر زند كه براى هميشه موجب ننگ و عار من گردد.
مرد قرشى بازگشت و سخن او را به حضرت گفت، پيغمبر به او فرمود: نزد سهيل بن عمرو برو و همين سخن را به او بگو، و چون مرد قرشى پيغام را رسانيد سهيل نپذيرفت و براى بار سوم رسول خدا(ص)او را به نزد مطعم بن عدى فرستاد و مطعم حاضر شد كه آن حضرت را در پناه خود گيرد تا طواف و سعى و عمره را انجام دهد، و بدين ترتيب رسول خدا(ص)وارد مكه شد و براى طواف به مسجد الحرام آمد.
ابو جهل كه آن حضرت را ديد فرياد زد: اى گروه قريش اين محمد است كه اكنون تنهاست و پشتيبانش نيز از دنيا رفته اكنون شما دانيد با او!
طعيمه بن عدى پيش رفته گفت: حرف نزن كه مطعم بن عدى او را پناه داده!
ابو جهل بيتابانه نزد مطعم آمد و گفت: از دين بيرون رفتهاى يا فقط پناهندگى او راپذيرفتهاى؟مطعم گفت: از دين خارج نشدهام ولى او را پناه دادهام، ابو جهل گفت: ما هم به پناه تو احترام مىگذاريم، و از آن سو رسول خدا(ص)چون طواف و سعى را انجام داد نزد مطعم آمده و ضمن اظهار تشكر فرمود: پناه خود را پس بگير!مطعم گفت: چه مىشود اگر از اين پس نيز در پناه من باشى؟فرمود: دوست ندارم بيش از يك روز در پناه مشركى به سر برم، مطعم نيز جريان را به قريش اطلاع داده و اعلان كرد: محمد از پناه من خارج شد (3) .
پىنوشتها:
1. در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 14، (چاپ جديد)، نقل كرده كه فقط على(ع)همراه آن حضرت بود و در همان كتاب، ج 4، ص 27 از مدائنى روايت كرده كه على(ع)و زيد هر دو با آن حضرت بودند و در سيره ابن هشام آمده كه تنها به طائف سفر كرد.
2. سيرة المصطفى، ص 221، الصحيح من السيرة، ج 2، ص 164.
3. برخى از سيره نويسان در صحت اين داستان ترديد كرده آن را بعيد دانستهاند و گفتهاند: چگونه ممكن است رسول خدا در پناه مشركى در آيد، اگر چه براى انجام يك عمل واجب مانند عمره باشد؟اما ما در نظاير اين حديث پيش از اين گفتهايم كه استبعاد نمىتواند مدرك اين گونه مسائل تاريخى قرار گيرد، مگر آنكه سند حديث مخدوش باشد و دليلى بر اثبات آن از نظر سند نداشته باشيم و العلم عند الله.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر